بورس انرژی ایران یک شرکت سهامی عام است که با هدف ایجاد یک بستر معاملاتی در حوزه حامل‌های انرژی و کالاها و اوراق بهادار مرتبط با آن در سال ۱۳۹۱ تأسیس شده و هدف آن ساماندهی، نظارت و تسهیل معاملات در آن حوزه‌ها است.
بورس انرژی با همکاری دو وزارت نفت و نیرو به عنوان وزارتخانه‌های فعال در تولید و عرضه حامل‌های انرژی، بستری برای قیمت‌گذاری شفاف و منصفانه محصولات و کالاها بر اساس مکانیزم عرضه و تقاضا فراهم کرده است.
بورس انرژی چیست؟
بورس انرژی ایران یک بازار رسمی و سازمان‌یافته برای انجام معاملات مربوط به حامل‌های انرژی و ابزارهای مالی مرتبط با آنهاست. فعالیت این بازار تنها به برق محدود نمی‌شود و فرآورده‌های نفتی، گاز و سایر فرآورده‌های پالایشگاهی در حوزه انرژی نیز در این بازار معامله می‌شوند.
بورس انرژی ایران از سال ۱۳۹۱ فعالیت عملیاتی خود را آغاز کرده و یکی از اهداف اصلی ایجاد آن، فراهم کردن بستری شفاف برای انجام معاملات، شکل‌گیری رقابت میان عرضه‌کنندگان و خریداران و کشف قیمت بر مبنای سازوکار بازار بوده است. بورس انرژی بطور کلی به 4 بخش اصلی تقسیم شده است:
بازارهای اصلی بورس انرژی | محصولات قابل معامله |
|---|---|
بازار فیزیکی | گاز مایع صنعتی، متانول، میعانات گازی، انواع حلال‌ها، نفت کوره، اکسیژن و نیتروژن مایع، ... |
بازار برق | برق عادی، برق سبز، برق آزاد |
بازار مشتقه | اوراق سلف موازی و آتی مرتبط با حامل‌های انرژی |
بازار سایر اوراق | صندوق‌های سرمایه‌گذاری قابل معامله، گواهی ظرفیت، گواهی صرفه‌جویی انرژی، گواهی سپرده حامل‌های انرژی |
در حوزه برق، اهمیت این بازار در سال‌های اخیر افزایش یافته و تولیدکنندگان، شرکت‌های خرده‌فروشی و مصرف‌کننده‌گان بزرگ می‌توانند متناسب با مقررات و شرایط بازار از ظرفیت آن برای تأمین یا عرضه برق استفاده کنند.
بورس انرژی چه امکاناتی در زمینه تأمین برق ارائه می‌کند؟
بازار برق بورس انرژی طی سال‌های گذشته توسعه پیدا کرده و امروز معاملات برق تنها به یک نوع محصول محدود نیست. در حوزه برق، بخش «بازار برق» و بخش «بازار سایر اوراق» در بورس انرژی امکان معامله انواع محصولات را به تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان می‌دهند.
نام تابلو | محصول | نوع معاملات |
|---|---|---|
تابلو اول بازار برق (برق عادی) | برق نیروگاه‌های حرارتی جهت مصرف رایج و عادی مشترکین | فیزیکی و مشتقه |
تابلو دوم بازار برق (تابلو سبز) | برق نیروگاه‌های تجدیدپذیر جهت رفع تعهد ماده 16 و رفع محدودیت مدیریت بار | فیزیکی و مشتقه |
تابلو سوم بازار برق (تابلو آزاد) | برق نیروگاه‌های حرارتی پراکنده و کوچک دارای مجوز برای رفع محدودیت مدیریت بار | فیزیکی و مشتقه |
بازار سایر اوراق | گواهی ظرفیت برق برای مشترکین جدید و متقاضیان افزایش ظرفیت | مشتقه |
بازار سایر اوراق | گواهی صرفه‌جویی برق که از پروژه‌های صرفه‌جویی و کاهش مصرف صادر شده و کاربرد مشابه برق سبز دارد. | مشتقه |
منظور از معاملات فیزیکی، معاملاتی است که در آن فروشنده و خریدار بیرون از بازار بر سر کلیه شرایط توافق کرده‌اند و فقط معامله خود را در تابلو ثبت می‌کنند. نام فروشنده و قیمت و حجم برای سایر معامله‌گران قابل رؤیت بوده ولی سایر شرایط قرارداد و همچنین تسویه مبلغ آن بیرون از بازار و بر اساس توافق بین فروشنده و خریدار انجام می‌گیرد.
معاملات مشتقه در مقابل، معاملاتی است که بین فروشنده و خریدار بصورت گمنام انجام شده و قیمت از طریق مکانیزم رقابتی عرضه و تقاضا کشف شده و تسویه از طریق بورس و بصورت نقدی صورت می‌گیرد. در این حالت فقط قیمت و حجم معامله برای همه معامله‌گران قابل رؤیت است.
چه کسانی در بازار برق بورس انرژی حضور دارند؟
معامله‌گران اصلی حاضر در بورس انرژی عبارتند از:
نیروگاه‌ها: نیروگاه‌های حرارتی، تجدیدپذیر، تولید پراکنده (DG) و نیروگاه‌های متعلق به صنایع و حتی خانگی مجازند بر اساس ضوابط وزارت نیرو برق تولیدی خود را در تابلوی بازار برق عرضه کنند.
مصرف‌کنندگان بزرگ: صنایع بزرگ و انرژی‌بر و نیز شرکت‌های برق منطقه‌ای و توزیع نیروی برق باید بر اساس قوانین نیاز خود را از طریق سازوکارهای پیش‌بینی شده در بورس انرژی تأمین کنند.
شرکت‌های خرده‌فروشی برق: از آنجا که بسیاری از مشترکین متوسط و کوچک و همچنین نیروگاه‌های کوچک نمی‌توانند و یا نباید مستقیماً در بورس معامله کنند، شرکت‌های خرده‌فروشی باید به عنوان واسطه، عرضه یا مصرف آنها را از طریق بورس برعهده بگیرند.
طبق آیین نامه اجرایی بند (ب) ماده 43 قانون برنامه هفتم توسعه، چنانچه هر یک از بازیگران فوق معامله‌ای در قالب قرارداد دوجانبه انجام دهند، آن قرارداد هم باید بدلیل یکپارچگی و شفاف‌سازی اطلاعات، در بورس انرژی ثبت شود. بنابراین در آینده، بورس انرژی محلی خواهد بود که کلیه معاملات برق در آن ثبت و مورد نظارت و پایش قرار خواهد گرفت.
علاوه بر سه بازیگر اصلی که در بالا اشاره شد، باید به شرکت‌های کارگزاری و نهادهای ناظر همچون شرکت مدیریت شبکه برق ایران نیز اشاره کرد. شرکت‌های کارگزاری در واقع درگاه واسطه انجام معاملات هستند و بسترهای نرم‌افزاری و اطلاعاتی برای انجام و ثبت معاملات را فراهم می‌کنند. شرکت مدیریت شبکه برق نیز ضوابط و محدودیت‌ها را در بورس انرژی تعریف کرده و آمار معاملات را از بورس استخراج می‌کند. این آمار در کنار معاملات عمده‌فروشی، داده‌های کامل بازار برق را شکل می‌دهند.
برای آشنایی بیشتر با همه بازیگران بازار برق به مقاله "بازار برق، بازیگران اصلی" رجوع کنید.
مزایا و معایب تأمین برق از بورس انرژی چیست؟
مهم‌ترین و شاید تنها مزیت معامله مستقیم در بورس برق، دسترسی به اطلاعات لحظه‌ای و معامله بر اساس آخرین اطلاعات است. در این شرایط ممکن است خریدار بتواند در لحظاتی با قیمت پایین‌تر خرید کند و یا فروشنده بتواند در لحظاتی با قیمت بالاتر عرضه کند.
در مقابل، معایب معامله مستقیم در بورس عبارتند از:
نیاز به تخصص و مهارت برای معامله در بورس: علیرغم وجود نرم‌افزارها و کارگزاری‌ها، معامله در بورس نیاز به مهارت و تخصص دارد. بدون سرعت عمل و تصمیم‌گیری در لحظه و بدون آشنایی با روندها و بدون مطالعه گزارش‌ها و تحلیل‌ها و بدون دسترسی به اخبار و داده‌های تکمیلی، شانس معامله بهینه به صفر میرسد.
نیاز به نقدینگی: معاملات مستقیم در بورس بصورت نقد انجام می‌شود در حالیکه قراردادهای دوجانبه معمولا شرط تسویه غیرنقدی دارند. اصولا قراردادهای دوجانبه از نظر شرایط پرداخت و تسویه بسیار منعطف و کاملا تابع سیاست‌های خریدار و فروشنده هستند. در حالیکه در معاملات مشتقه بورس، تنها روش تسویه نقدی است.
نیاز به پیش‌بینی: از آنجا که در بورس فقط امکان معامله برای دوره‌های آینده وجود دارد، نیروگاه و مصرف‌کننده باید برق تولیدی یا مصرفی خود را در آینده پیش‌بینی کنند. انحراف از پیش‌بینی منجر به تعرفه اضافی و یا عدم تحقق درآمد و جریمه می‌شود.
مجموعه این مزایا و معایب باعث می‌شوند که روش معامله مستقیم در بورس برق، عمدتاً فقط برای نیروگاه‌ها و مصرف‌کنندگان بزرگ قابل توجیه باشد. در بسیاری از موارد، حتی این معامله‌گران بزرگ نیز ترکیب بورس و قرارداد دوجانبه را به عنوان یک روش بهینه ترجیح می‌دهند.