پیش از ادامه این مطلب، چنانچه با مبانی و مفاهیم پایه برق و انرژی آشنا نیستید، پیشنهاد میکنیم مقاله قبلی با عنوان "آشنایی با قبض برق (1): مفاهیم پایه" را مطالعه نمایید.
اولین و مهمترین سوال: چرا این همه ردیفهای مختلف هزینه در قبض برق وجود دارد؟
یک سوال رایج و اساسی که به ذهن هر مصرف‌کننده‌ای میرسد اینست که:
چرا محاسبه هزینه برق مصرفی این همه پیچیدگی دارد؟
چرا تعرفه‌های مختلف داریم؟
چرا ردیفهای مختلفی در هزینه‌ها داریم؟
و بطور خلاصه " چرا مثل بنزین و گازوئیل مقدار برق مصرفی را فقط در یک یا چند نرخ ساده ضرب نمی‌کنیم تا هزینه آن بدست آید؟"
جواب این سوالات به شکل خیلی ساده در دو عبارت خلاصه می‌شود: "بازیگران متعدد در شبکه برق" و "یارانه‌های دولتی"
پیش از این، نظام قیمت‌گذاری دولتی سعی کرده سوخت ارزان در اختیار نیروگاه بگذارد و قیمت برق را برای مصرف‌کنندگان پایین نگه دارد. این رویه قابل تداوم نبود و لذا در مقاطع مختلف در لوایح بودجه و قوانین کلان یا سنواتی، با اسامی مختلف مبالغی به هزینه برق اضافه شد. مثلا تحت عنوان "هزینه سوخت نیروگاهی" مبلغی دریافت می‌شود تا به نیروگاه‌ها پرداخت شود تا سوخت گرانتر آنها را جبران کند. و یا تحت عنوان "ترانزیت" هزینه‌ای دریافت می‌شود تا هزینه‌های نگهداری و توسعه شبکه برق را جبران کند. در تعرفه‌ها نیز، دولتها دیگر نتوانستند قیمت برق را برای همه پایین نگه دارند (این کار حتی عادلانه هم نیست). حالا قیمت برق صنایع گرانتر از خانگی است تا به خانوارها فشار نیاید، برق مناطق گرمسیر ارزانتر از مناطق معتدل است تا به ساکنان مناطق گرمسیر اجحاف نشود، کشاورزان ارزان‌ترین برق را مصرف می‌کنند تا کشاورزی رونق بگیرد و ...
در چند سال اخیر، با شروع کار بازار برق، دولت و قانون‌گذار روند فوق را تغییر داده است. امیدواریم با ادامه مسیر فعلی، بازار و قیمت‌های برق شفاف‌تر و ساده‌تر شده تا تصمیم‌گیری درباره مصرف یا سرمایه‌گذاری در حوزه انرژی برای همه امکان‌پذیر شود. (رجوع کنید به مقاله "آینده بازار برق")
انواع هزینه‌ها در قبض برق
بطور کلی چهار نوع هزینه در قبض برق وجود دارد:
نوع هزینه | توضیح | مثال |
|---|---|---|
هزینه‌های ثابت | چه برق مصرف کنید و چه مصرف نکنید، باید این هزینه را بپردازید | آبونمان |
هزینه‌هایی که بر مبنای قدرت یا دیماند محاسبه میشوند | این هزینه‌ها فقط به قدرت قراردادی یا قدرت مصرفی مربوط هستند | بهای قدرت، ترانزیت |
هزینه‌هایی که بر مبنای انرژی مصرفی محاسبه میشوند | این هزینه‌ها تابع مصرف برق هستند. هرچه بیشتر مصرف کنید باید بیشتر بپردازید و بالعکس. | بهای انرژی، مابه‌التفاوت اجرای مقررات، هزینه سوخت نیروگاهی، عوارض برق |
هزینه‌هایی که هم به قدرت و هم به انرژی مصرفی ارتباط دارند | فرمول محاسبه تابع توان و انرژی است | بهای راکتیو، جریمه تجاوز از قدرت |
با مرور مقاله قبلی، به خاطر داشته باشیم که کمیت‌های زیر در قبوض برق درج شده‌اند:
انرژی مصرفی در هر بازه زمانی (میان باری، اوج بار، کم باری) بر حسب کیلووات‌ساعت
انرژی راکتیو مصرفی بر حسب کیلو وار (متأسفانه برخی از شرکت‌های توزیع این کمیت را در قبض خود درج نمی‌کنند)
تعرفه
قدرت قراردادی و مصرفی و میزان تجاوز از قدرت
مقدار برقی که توسط خود مشترک تأمین شده است (خرید یا تولید)
حال با دانستن همه موارد فوق به تشریح مهمترین ردیفهای هزینه در قبوض برق میپردازیم.
بهای انرژی
بهای انرژی در قبض برق یعنی مبلغی که بابت برق تأمین شده توسط مالک شبکه (برق منطقه‌ای یا توزیع برق) باید به آن شرکت پرداخت. طبیعتاً اگر مشترک مقداری برق از بورس انرژی یا قرارداد دوجانبه خریده باشد، مبلغ آن در قبض برق درج نمی‌شود و شرکت برق اساساً اطلاعی از مبلغ آن خرید ندارد.
بر اساس تعرفه هر مشترک، میزان مصرف در آن بازه در نرخ همان بازه (ریال به ازای هر کیلووات‌ساعت) ضرب شده و جمع کل برابر بهای انرژی اکتیو خواهد بود.
بهای انرژی راکتیو
بهای انرژی راکتیو در واقع جریمه بدمصرف کردن انرژی الکتریکی است. همانطور که در مقاله قبلی تشریح شد، مصرف انرژی بصورت راکتیو باعث هدر رفتن ظرفیت نیروگاه‌ها و خطوط انتقال می‌شود. اگر همه مصرف بصورت اکتیو باشد یعنی بهترین شکل مصرف و اگر همه مصرف بصورت راکتیو باشد یعنی بدترین شکل مصرف. بنابراین برای محاسبه بهای انرژی راکتیو، ابتدا ضریبی به نام "ضریب قدرت" محاسبه می‌شود. هرچه این ضریب به 100% نزدیکتر باشد یعنی مصرف انرژی راکتیو کمتر بوده و اگر ضریب قدرت کمتر 91% باشد یعنی مشترک مشمول جریمه راکتیو است.
بهای انرژی راکتیو در صورت شمول، به صورت ضریبی از مجموع چند هزینه دیگر محاسبه می‌شود و معمولا رقم قابل توجهی از کل هزینه برق را تشکیل می‌دهد. هدف آنست که مصرف‌کننده تشویق شود برای کاهش مصرف راکتیو خود سرمایه‌گذاری کند.
بهای قدرت
در بعضی تعرفه‌ها (مانند تعرفه عمومی)، علاوه بر بهای انرژی ردیفی به نام بهای قدرت وجود دارد که از حاصلضرب نرخ بهای قدرت (ریال به ازای هر کیلووات) در قدرت قراردادی یا قدرت مصرفی بدست می‌آید.
جریمه تجاوز از قدرت
هر مصرف‌کننده طبق قراردادی که با شرکت برق بسته می‌تواند تا مقدار معینی برق مصرف کند که در قبض برق با عنوان "قدرت قراردادی" مشخص شده است. اگر قدرت مصرفی بیش از قدرت قراردادی شود، شرکت برق بابت این تجاوز از قدرت مصرف‌کننده را جریمه می‌کند. مبلغ این جریمه می‌تواند سهم قابل توجهی از کل مبلغ قبض برق را به خود اختصاص دهد زیرا هدف اینست که مشترک به مصرف مازاد بر قدرت قراردادی ادامه ندهد. حتی اگر مشترکی واقعاً نیاز به مصرف بیشتر دارد باید با بررسی دقیق نیاز خود، درخواست افزایش ظرفیت دهد تا شبکه برق با در نظر گرفتن همه مسائل فنی بتواند وضعیت مصرف مشترکین را مدیریت کند.
مابه‌التفاوت اجرای مقررات
بر اساس قانون بودجه هر سال، با تعیین نرخ تعرفه برای مشترکین، عملا درآمد مشخصی از محل فروش برق برای وزارت نیرو تعریف می‌شود که باید در ردیفهای مشخص شده مصرف شود. از طرف دیگر، در صورتیکه مشترک برق را از طریق بورس یا قرارداد دوجانبه تأمین کند، قیمت خرید برق کمتر از نرخ تعرفه برای آن مشترک خواهد بود.
مثلا در حالیکه تعرفه میان‌باری صنعتی 4-الف برابر 8364 ریال تعریف شده، در خرداد ماه 1405 نرخ متوسط میان‌باری در تابلوی اول بورس 3382 ریال بوده است. یعنی مشترک از طریق بورس می‌توانسته برق را 4982 ریال ارزانتر بخرد.
در چنین وضعیتی، عملا درآمد وزارت نیرو از محل فروش برق تحقق پیدا نمی‌کند و بودجه کشور با کسری درآمد مواجه می‌گردد. برای جبران این کسری بودجه، مقرر شده بخشی از اختلاف قیمت فوق‌الذکر تحت عنوان "مابه‌التفاوت اجرای مقررات" به وزارت نیرو برگردانده شود.
مابه‌التفاوت اجرای مقررات برای هر بازه مصرف از حاصلضرب انرژی مصرفی در تفاضل نرخ تعرفه منهای متوسط نرخ بازار عمده فروشی محاسبه می‌شود.
در مثال فوق، برای میان‌باری رقم 3502 ریال به ازای هر کیلووات‌ساعت به عنوان مابه‌التفاوت دریافت می‌شود و مشترک عملا برای هر کیلووات‌ساعت مبلغ 6884 ریال (3502+3382) پرداخته که هنوز حدود 18% از نرخ تعرفه ارزانتر خواهد بود.
مابه‌التفاوت ماده 16 جهش تولید
به موجب آیین‌نامه ماده 16 قانون جهش تولید دانش بنیان، مشترکین صنعتی با قدرت مصرفی بالای 1000 کیلووات باید مقداری از برق مصرفی خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین کنند، یعنی یا باید خودشان آن مقدار مشمول را تولید کرده و یا باید از یک عرضه‌کننده برق تجدیدپذیر خریداری کنند.
میزان برق مصرفی مشمول ماده 16، در سال پایه تصویب این قانون 1% بوده و هرسال یک واحد درصد افزایش یافته است. در سال 1405، برای مشترکین صنعتی با قدرت مصرفی بالاتر از 1000 کیلووات، 4% از برق مصرفی به عنوان مشمول ماده 16 درنظر گرفته می‌شود. این نسبت در سالهای آینده تا 20% افزایش خواهد یافت. چنانچه خود مشترک این میزان برق را از منابع تجدیدپذیر تأمین نکرده باشد، در قبض برق ردیفی تحت نام "مابه‌التفاوت ماده 16 جهش تولید" درج می‌شود. نرخ جریمه‌ای که برای محاسبه این هزینه در نظر گرفته می‌شود عبارتست از نرخ تجدیدپذیر اعلامی توسط ساتبا منهای نرخ تعرفه میان‌باری.
هزینه سوخت نیروگاهی
از آنجا که نرخ سوخت مصرفی نیروگاه‌ها در محاسبه قبض برق مشترکین بصورت یارانه‌ای حساب شده، در جهت حذف تدریجی یارانه‌ها و در عین حال حفظ یارانه انرژی برای مصارف یارانه‌ای (مانند کشاورزی و خانگی)، برای برخی از مشترکین مانند صنایع رقمی تحت این عنوان در قبض برق درج می‌شود. نرخ سوخت نیروگاهی توسط وزارت نیرو برای پرداخت به نیروگاه‌ها و اعمال در قبوض برق اعلام می‌شود.
هزینه سوخت نیروگاهی در قبض برق بر اساس نرخ سوخت نیروگاهی و میزان انرژی مصرفی محاسبه می‌شود.
هزینه ترانزیت
در راستای تفکیک سهم نیروگاه‌ها از سهم شبکه انتقال و توزیع، هزینه ترانزیت به قبوض برق اضافه شده است. بدین ترتیب بیشتر و بهتر از گذشته می‌توان هزینه تولید برق را از هزینه انتقال آن جدا کرد. حتی در مقررات جدید (آیین نامه بند ب ماده 43) تاکید شده که مبالغ دریافتی از مشترکین باید به حسابهای مجزا واریز شود.
با این کار اقلامی مانند بهای انرژی و هزینه سوخت نیروگاهی بابت تولید برق به نیروگاه‌ها پرداخت شده و هزینه ترانزیت بابت نگهداری و توسعه شبکه به شرکت‌های برق منطقه‌ای و توزیع برق پرداخت می‌شود.
هزینه ترانزیت در قبض برق تابع نرخ ترانزیت در هر دوره و قدرت قراردادی مشترک و تعداد روزهای دوره است.
تعدیل دیرکرد
روال گذشته بر این بوده که اگر مشترک قبض خود را در مهلت تعیین شده نمی‌پرداخت هیچ جریمه‌ای به او تعلق نمی‌گرفت. این سیاست عملا باعث اجحاف به مشترکین خوش‌حساب می‌شد و وزارت نیرو را از نظر تأمین مالی و گردش نقدینگی دچار مشکل می‌کرد. از سال گذشته و با تغییر سیاست مذکور، توانیر و شرکت‌های برق جدیت بیشتری در وصول مطالبات داشته‌اند و در حال حاضر عدم پرداخت به موقع قبض برق باعث اعمال جریمه دیرکرد در صورتحساب دوره بعدی می‌شود. چنانچه مشترک برای دوره‌های متوالی از پرداخت قبض امتناع کند، به موجب قانون دست شرکت‌های مالک شبکه برای قطع برق و عدم ارائه خدمات و نیز دریافت جریمه از مشترک بازتر شده است.
در صورتیکه برای تحلیل هزینه های قبض برق واحد صنعتی خود ابهام یا هرگونه سؤالی دارید میتوانید از طریق "درخواست مشاوره" (لینک موجود در همین صفحه یا صفحه اصلی)، قبض برق خود را برای ما بفرستید تا کارشناسان ما با توضیحات کامل شما را راهنمایی کنند.