بر خلاف قبوض آب و گاز و تلفن، قبض برق در ایران حاوی اطلاعات مفصل و محاسبات پیچیده‌ای است. بسیاری از مشترکین برق نمیدانند که چرا هزینه برقشان نسبت به دوره‌های قبل تغییر کرده است. برای اینکه یک مشترک بتواند قبض برق خود را کنترل کرده و هزینه‌های مندرج در آن را مجدد محاسبه کند، باید با مفاهیم اولیه آن آشنا باشد و به تعرفه ها و فرمول محاسبه هزینه‌ها دسترسی داشته باشد.
همچنین به موجب آیین‌نامه بند (ب) ماده 43 قانون توسعه هفتم کلیه مشترکین بالای 150 کیلووات باید نسبت به تأمین برق خود از بازار اقدام کنند. برای تصمیم‌گیری برای خرید و تأمین برق از بورس و یا قرارداد دوجانبه با شرکت خرده‌فروشی برق، علاوه بر آشنایی با قوانین و مقررات باید با جزئیات انشعاب و مصرف و هزینه‌های مندرج در قبض آشنا بود.
این مقاله با این هدف نگارش شده که افراد بدون تخصص مهندسی برق بتوانند در حد نیاز قبض برق مصرفی خود را تحلیل کرده و با آگاهی از مندرجات آن برای مدیریت مصرف و هزینه انرژی خود تصمیم بگیرند. اگر با مفاهیم پایه الکتریسیته و برق (فیزیک یا فنی مهندسی) آشنا هستید، نیازی به خواندن این مقاله ندارید.
"کیلووات" چه تفاوتی با "کیلووات‌ساعت" دارد؟
برای آنکه به ساده‌ترین شکل ممکن با این تعاریف آشنا شویم، می‌توان شبکه برق را به شبکه آبرسانی تشبیه کرد:
توان یا قدرت
با یک شیلنگ قطور می‌توان بیشتر از یک شیلنگ نازک به گیاهان آب داد. همینطور یک پمپ آب بزرگ چاه، بیشتر از یک پمپ کوچک آکواریوم آب را منتقل می‌کند. یعنی ظرفیت لوله یا پمپ در حالت اول بیشتر از حالت دوم است. یک مثال دیگر: با یک پمپ بزرگ می‌توان در 5 دقیقه یک بشکه را پر کرد ولی همین‌کار با پمپ کوچک 2 ساعت طول میکشد. باز هم تفاوت در ظرفیت است؛ اولی ظرفیت بیشتری از دومی دارد.
توان یا قدرت الکتریکی نیز شبیه همین است. پمپ 7.5 کیلوواتی ظرفیت بیشتری از پمپ 3 کیلوواتی دارد. یک بخاری برقی 3 کیلوواتی میتواند بیشتر از یک بخاری 1 کیلوواتی حرارت تولید کند. یک کولر گازی 32000 میتواند بیشتر از کولر گازی 18000 هوای سرد ایجاد کند. یک انشعاب برق یک مگاواتی در مقایسه با انشعاب 200کیلوواتی میتواند دستگاههای بیشتری را تغذیه کند. در همه این مثالها، اولی ظرفیت بیشتری از دومی دارد.
انرژی
برای پر کردن یک بشکه به 220 لیتر آب و برای پر کردن استخر به 16000 لیتر آب نیاز داریم. و یا بطور مثال، یک کولر آبی در طول روز 100 لیتر آب مصرف می‌کند. برای همه این کارها مقداری آب مصرف میشود. در برق نیز بطور مشابه برای انجام هرکاری مقداری انرژی الکتریکی مصرف میکنیم. یک لامپ 100 واتی اگر دو ساعت کامل روشن باشد 200 وات‌ساعت انرژی مصرف می‌کند. یک پمپ 7.5 کیلوواتی اگر 10 ساعت پیوسته کار کند معادل 75 کیلوات‌ساعت برق مصرف می‌کند. یک نیروگاه 10 مگاواتی اگر یک روز کامل کار کند 240 مگاوات‌ساعت انرژی الکتریکی تولید می‌کند.
یک وسیله برقی پرقدرت که زمان خیلی کوتاهی روشن است از یک وسیله برق کم‌قدرت که بطور دائم روشن است، انرژی بیشتری مصرف می‌کند.
مثال:
پمپ چاه 7.5 کیلوواتی که فقط نیم ساعت در روز روشن میشود: انرژی مصرفی 3.75 کیلووات‌ساعت
بخاری برق 2 کیلوواتی که 6 ساعت در طول شب روشن می‌ماند: انرژی مصرفی 12 کیلووات‌ساعت
ولتاژ برق را با واحد ولت یا کیلوولت بیان می‌کنند
توان یا قدرت با واحد وات یا کیلووات یا مگاوات سنجیده میشود (W, kW, MW)
انرژی الکتریکی تولیدی یا مصرفی با واحد وات‌ساعت یا کیلووات‌ساعت یا مگاوات‌ساعت اندازه‌گیری میشود (Wh, kWh, MWh)
کیلووات یا مگاوات بیانگر مقدار توان یا قدرت یک وسیله برقی یا مصرف‌کننده یا ژنراتور است
ولی
کیلووات‌ساعت یا مگاوات‌ساعت مقدار برقی است که آن وسیله یا مصرف‌کننده یا ژنراتور در یک مدت زمان معین مصرف یا تولید می‌کند.
توان راکتیو چیست؟
بطور کلی می‌توان مدارهای الکتریکی را به دو نوع مستقیم DC و متناوب AC تقسیم‌بندی کرد. باطری‌ها برق مستقیم تولید می‌کنند ولی شبکه برق ایران از نوع متناوب است. در یک شبکه برق متناوب، توان تولیدی یا مصرفی به دو نوع اکتیو Active و راکتیو Reactive تفکیک می‌شوند. توان و انرژی اکتیو دقیقاً همان چیزی است که برای حرکت موتورها و گرم کردن کوره و تمام نیازهای ما لازم است. واضح است که ما باید بابت انرژی اکتیو مصرفی خود، هزینه بپردازیم.
در مقابل، برخی تجهیزات مانند موتورها یا ترانس‌ها، انرژی‌ای مصرف می‌کنند که واقعاً صرف انجام هیچ کاری نمی‌شود. این خاصیت این تجهیزات در مدار با برق متناوب است. ولی این انرژی راکتیو بخشی از ظرفیت نیروگاه‌ها و خطوط انتقال را به خود اختصاص میدهد. یعنی شبکه برق باید برای پاسخگویی به توان راکتیو مصرفی، نیروگاه و خطوط انتقال و پستهای بزرگتری داشته باشد بدون اینکه در واقع کار بیشتر یا محصول بیشتر و یا گرما و سرمای بیشتری تولید شود.
این موضوع چه ربطی به مصرف‌کننده دارد؟ پاسخ اینست که هر مصرف‌کننده میتواند با بهسازی تجهیزات خود و یا با نصب خازن، مصرف انرژی راکتیو خود را به حداقل برساند و با این کار از اتلاف انرژی و ظرفیت در شبکه جلوگیری کند.
توان راکتیو را با واحد "کیلو وار" یا "مگا وار" بیان می‌کنند (kVAR, MVAR)
انرژی راکتیو با واحد "کیلو وار ساعت" یا "مگا وار ساعت" سنجیده میشود (kVARh, MVARh)
مصرف انرژی راکتیو هیچ بازده و راندمانی برای ما ندارد و فقط باعث اتلاف ظرفیت و توان در شبکه میشود. لذا باید برای کاهش و حذف آن تلاش کرد. راه حل، نوسازی تجهیزات و نصب بانک خازنی است.
حال که با اصلی‌ترین مفاهیم مربوط به مصرف برق آشنا شدیم، میپردازیم به تشریح بیشتر آنچه در قبض برق میبینیم.
الف) اطلاعات عمومی
اطلاعاتی مانند شناسه قبض، شماره پرونده، رمز رایانه، شماره بدنه کنتور و امثال اینها صرفاً مربوط به پرونده اداری و قراردادی این انشعاب نزد شرکتهای برق منطقه ای و یا توزیع نیرو برق است. این اطلاعات در عمل هیچ اهمیتی در محاسبات قبض ندارند.
ب) تعرفه و نوع فعالیت
از نظر قوانین و مقررات جاری، مصرف‌کنندگان برق به 5 گروه اصلی تقسیم شده‌اند که در قالب 5 گروه تعرفه‌ای شناسایی می‌شوند. بسیاری از نرخ‌ها و محاسبات بر مبنای نوع تعرفه و نوع فعالیت تعریف شده‌اند.
کد تعرفه | نوع تعرفه |
|---|---|
1 | خانگی |
2 | عمومی |
3 | مصارف تولید (آب و کشاورزی) |
4 | مصارف تولید (صنعت و معدن) |
5 | سایر مصارف |
اطلاعات کامل درباره تعرفه‌های برق سال 1405 را می‌توانید در لینک‌های زیر بیابید:
تعرفه برق و شرایط عمومی برای اعمال از ابتدای اردیبهشت 1405
تعرفه صنعتی از ابتدای اردیبهشت 1405
پ) قدرت قراردادی و تجاوز از قدرت
قدرت قراردادی یعنی ظرفیتی که به موجب قرارداد فیمابین مشترک و مالک شبکه به این انشعاب اختصاص داده شده است. به عبارت دیگر، مشترک میتواند به موجب این قرارداد و با استفاده از تجهیزات نصب شده برای این انشعاب، تا سقف قدرت قراردادی از شبکه برق مصرف کند. درصورتی که در هر دوره‌ای توان مصرفی بیش از قدرت قراردادی شود، هزینه ای بعنوان "تجاوز از قدرت" محاسبه و در قبض برق درج میشود.
ت) ولتاژ تغذیه
ولتاژ تغذیه نشان میدهد که بر اساس قرارداد و تجهیزات نصب شده در نقطه اتصال به شبکه، ولتاژ تحویلی به مشترک در سطح ولتاژ متوسط است یا فشار ضعیف. ولتاژ تغذیه مبنای تعیین نرخ ترانزیت بوده و لذا روی هزینه ترانزیت تأثیر می‌گذارد.
ث) داده‌های مربوط به مصرف انرژی
انرژی مصرفی توسط شمارنده کنتور تعیین میشود. از روی این داده‌ها در نهایت میزان انرژی اکتیو و راکتیو و قدرت مصرفی معلوم میشود.
در این رابطه باید به "بازه‌های زمانی مصرف" توجه داشت. این بازه‌ها به این دلیل تعریف شده‌اند که قیمت برق در زمان‌های مختلف شبانه‌روز متفاوت است. وزارت نیرو برای ماه‌های مختلف هر سال نحوه تقسیم‌بندی ساعات شبانه‌روز را در جدولی اعلام می‌کند.
اوج بار یا پیک یا پرباری: زمانی است که تقاضای برق در شبکه زیاد بوده و لذا بطور منطقی قیمت برق در این زمان‌ها گرانتر است (مثلا طبق جدول زیر در مهرماه 1405 از ساعت 14 تا 18 بازه اوج‌باری محسوب میشود).
کم‌باری: زمانی است که تقاضای برق در شبکه کم بوده و در نتیجه قیمت برق نیز ارزانتر است. (در مهرماه از ساعت 3 تا 9 صبح)
میان‌باری: سایر زمانهایی که تقاضا و قیمت برق عادی است.
معمولا نرخ تعرفه برای میان‌باری اعلام میشود. قیمت اوج‌بار دوبرابر میان‌باری و قیمت کم‌باری نصف میان‌باری است.
ج) اطلاعات خرید برق از بازار
این اطلاعات نشان می‌دهند که مشترک چه میزان از برق مورد نیاز خود را از طریق روش‌های پیش‌بینی شده تأمین کرده است. واضح است که چنانچه خود مشترک به اندازه کافی برق تأمین نکرده باشد، کسری آن توسط مالک شبکه تأمین خواهد شد و بهای آن بر اساس ضوابط و فرمول‌های مشخص در قبض تحت عنوان "بهای انرژی" درج خواهد شد.
خرید یا تولید برق تجدیدپذیر
خرید برق عادی از بورس یا از طریق قرارداد دوجانبه
خرید اوراق گواهی
در مقاله بعدی (آشنایی با قبض برق (2)؛ محاسبه هزینه‌ها) به هزینه‌های مندرج در قبض برق و مبانی محاسبه آنها پرداخته میشود.